1929-cu il Uoll-strit çöküşü

1920-ci illər ABŞ-da “gurlayan iyirminci illər” adlanırdı: iqtisadiyyat böyüyür, səhm qiymətləri qalxırdı. Dou Cons indeksi 1929-cu il sentyabrın 3-də 381,17 bəndlə tarixi zirvəsinə çatdı. Bir neçə həftə sonra tarixin ən məşhur birja çöküşü başladı.

Üç qara gün

• Qara cümə axşamı, 24 oktyabr. Açılışda bazar 11% düşdü, 12,9 milyon səhm satıldı. İri bankirlər səhm alaraq bazarı müvəqqəti sakitləşdirdi.
• Qara bazar ertəsi, 28 oktyabr. Dou Cons 12,8% düşdü.
• Qara çərşənbə axşamı, 29 oktyabr. Daha 11,7% eniş və rekord 16,4 milyon səhm dövriyyəsi.

Marjanın rolu

Çöküşün miqyasını böyüdən əsas amil borcla alış idi. 1929-cu ilin avqustunda brokerlər kiçik investorlara aldıqları səhmlərin dəyərinin üçdə ikisindən çoxunu kreditlə verirdi. Ümumi borc 8,5 milyard dolları keçmişdi — bu, ölkədə dövriyyədə olan bütün pul kütləsindən çox idi. Qiymətlər düşəndə marja çağırışları məcburi satışlara, satışlar isə yeni enişlərə səbəb oldu.

Dib və bərpa

Eniş illərlə davam etdi: 1932-ci il iyulun 8-də Dou Cons 41,22 bəndə endi — zirvədən təxminən 89% aşağı. İndeks 1929-cu ilin zirvəsinə yalnız 1954-cü il noyabrın 23-də, yəni 25 ildən sonra qayıtdı.

Nəticələr

Çöküş bank sisteminə inamı sarsıtdı və dünya miqyasında Böyük Depressiyaya keçid dövrünü başlatdı. Tarixçilər çöküşün depressiyanın səbəbi, yoxsa sadəcə ilk əlaməti olduğunu hələ də mübahisə edir. Cavab olaraq ABŞ-da Qlass-Stiqal qanunu (1933), qiymətli kağızlar qanunları qəbul olundu və bazar nəzarətçisi SEC yaradıldı.

1929-cu ilin əsas dərsi bugünkü leverecli hesablara birbaşa aiddir: öz pulunun bir neçə mislində mövqe açan treyder üçün 10–15%-lik adi eniş də hesabı sıfırlaya bilər.