Cənub dənizi köpüyü (1720)

Cənub dənizi şirkəti 1711-ci ildə Böyük Britaniyada dövlət borcunu yenidən təşkil etmək üçün yaradılmışdı. Əvəzində şirkətə Cənubi Amerika ilə ticarətdə inhisar verildi. Real ticarət gəliri çox kiçik idi, amma şirkətin adı böyük sərvət vədi kimi səslənirdi.

1720-ci ilin yüksəlişi

1720-ci ildə şirkət dövlət borcunun daha böyük hissəsini öz səhmlərinə dəyişmək sxemini irəli sürdü. Səhmin qiyməti belə dəyişdi:

• Yanvar: 128 funt
• Fevral: 175 funt
• Mart: 330 funt
• May: 550 funt
• Avqustun əvvəli: təxminən 1 000 funt

Eyni dövrdə onlarla şübhəli “köpük şirkəti” yarandı. İyunda parlament Köpük qanununu (Bubble Act) qəbul etdi: səhmdar cəmiyyəti yalnız parlamentin və ya kralın icazəsi ilə yaradıla bilərdi. Bu qadağa 1825-ci ilə qədər qüvvədə qaldı.

Çöküş

Avqustdan sonra qiymət düşməyə başladı: sentyabrın sonunda 150 funta, ilin sonuna qədər isə təxminən 100 funta endi. Çoxları kreditlə aldığı səhmlərə görə müflis oldu. Parlament araşdırması geniş fırıldaqçılıq və rüşvət aşkarladı; bir neçə siyasətçi vəzifədən kənarlaşdırıldı, şirkət direktorlarının əmlakının orta hesabla 82%-i müsadirə olundu.

Nyutonun itkisi

Fizik İsaak Nyuton bu köpükdə ən azı 10 000 funt itirib — bu gün təxminən 1,9 milyon funt deməkdir. Ona tez-tez aid edilən “ulduzların hərəkətini hesablaya bilərəm, insanların dəliliyini yox” cümləsinin həqiqiliyi isə şübhəlidir: sənədlərdə oxşar fikir var, amma bu dəqiq ifadə təsdiqlənmir.

Köpüyü “çox ağıllı adamlar da alır” arqumenti ilə əsaslandırmaq ən təhlükəli düşüncələrdəndir. Nyuton əvvəlcə qazancla çıxmışdı — sonra yüksəlişi görüb yenidən və daha böyük məbləğlə girmişdi.